Tiếng vó ngựa gọi Xuân trên cao nguyên trắng

Từ ngựa thồ, chợ phiên đến lễ hội trăm năm tuổi

Với người Bắc Hà, trước khi trở thành nhân vật chính của lễ hội đua ngựa, nơi đây ngựa là phương tiện mưu sinh, là đôi chân nối bản làng với chợ phiên, là bạn đồng hành của người vùng cao trên những con dốc quanh co. Chính từ đời sống lao động ấy, đua ngựa Bắc Hà ra đời, tự nhiên như cách người ta tìm niềm vui sau những ngày vất vả.

Niềm vui chiến thắng của người trong cuộc đua.

Theo lời kể của các bậc cao niên người Mông, Tày, Phù Lá…, từ nhiều đời trước, trong những ngày hội sau Tết, đồng bào thường tổ chức diễu hành ngựa để cầu may, cầu mùa. Ban đầu chỉ là dắt ngựa, cưỡi ngựa đi vòng quanh bản, quanh chợ; rồi dần dần, những chàng trai trẻ bắt đầu cưỡi ngựa chạy thi, vừa để mua vui, vừa để chứng tỏ sự gan dạ, khéo léo trước cộng đồng và trước ánh nhìn của các cô gái trong bản.

Đầu thế kỷ XX, hoạt động này dần hình thành nề nếp. Lễ diễu hành và đua ngựa thường được tổ chức vào ngày Ngọ, tuần đầu hoặc tuần thứ hai sau Tết Nguyên đán, thời điểm người dân cầu mong một năm canh tác thuận lợi, mùa màng bội thu. Sau phần lễ là phần hội đua ngựa, bắn súng, những trò chơi mang đậm tinh thần thượng võ của miền sơn cước. Khi số người xem ngày càng đông, đại diện các thôn bản bắt đầu đứng ra tổ chức hội đua quy củ hơn, đặt những viên gạch đầu tiên cho lễ hội đua ngựa Bắc Hà sau này.

Dòng chảy lịch sử ấy không đứt đoạn. Trong giai đoạn 1960 – 1975, truyền thống cưỡi ngựa tiếp tục được nối dài qua các cuộc thi cưỡi ngựa bắn súng do Huyện đội Bắc Hà tổ chức, vừa rèn luyện quân binh, vừa giữ gìn kỹ năng đặc thù của vùng núi. Nhiều người già ở Bắc Hà đến nay vẫn còn nhớ rõ những ngày hội kéo dài từ sáng tới chiều, nơi giải thưởng chỉ là chiếc áo len hay vài cân ngô, nhưng niềm vui thì đong đầy.

Năm 2007, lễ hội đua ngựa truyền thống Bắc Hà chính thức được khôi phục và tổ chức thường niên, gắn với định hướng phát triển du lịch địa phương. Đến năm 2021, lễ hội được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – một dấu mốc khẳng định giá trị văn hóa bền bỉ của tiếng vó ngựa vùng cao.

Sôi động trường đua cuối tuần

Nếu đua ngựa truyền thống Bắc Hà trước đây thường khiến người ta nhớ về mùa mận chín, thì nay, không khí ấy đang được kéo dài để du khách đến Bắc Hà không phải chờ đúng một mùa trong năm. Bắt đầu từ tháng 11/2025, xã Bắc Hà, tỉnh Lào Cai đã quyết định thực hiện bước chuyển mình, tổ chức chuỗi đua ngựa hằng tuần, gắn liền với việc vận hành Câu lạc bộ ngựa Bắc Hà.

Từ tháng 11/2025, đua ngựa Bắc Hà diễn ra vào mỗi cuối tuần.

Ba tuần đầu của tháng là thời gian cho các vòng loại gay cấn. 24 đến 30 nài ngựa được chia thành 8 lượt đua, mỗi lượt 3 hoặc 4 nài tranh tài trực tiếp để chọn ra những nài ngựa xuất sắc nhất vào vòng trong. Giải đua ngựa Bắc Hà tập trung vào thế mạnh đặc trưng của giống ngựa vùng cao là sức bền. Các nài ngựa phải chinh phục cự ly 1.900 mét, tương đương với 4 vòng sân vận động. Đây là quãng đường đủ dài để thử thách cả thể lực của ngựa lẫn chiến thuật điều phối sức của người cầm cương.

Anh Sùng Seo Hải – thành viên Câu lạc bộ ngựa Bắc Hà chia sẻ: “Chạy 4 vòng sân không đơn giản đâu. Ngựa Bắc Hà vốn khỏe, đi núi tốt, nhưng để đua tốc độ ở cự ly gần 2 cây số này thì phải luyện tập hằng ngày. Từ khi có giải hàng tuần, chúng tôi rất hào hứng, chờ đến thứ Bảy để mang ngựa tham gia giải cũng như có động lực chăm ngựa kỹ hơn, tính toán chiến thuật bài bản hơn chứ không chỉ chạy theo bản năng nữa”.

Sức nóng của giải đua được đẩy lên đỉnh điểm vào tuần cuối cùng của tháng – tuần chung kết. Đây là lúc quy tụ những nài ngựa xuất sắc nhất đã vượt qua vòng loại. Khán giả sẽ được chứng kiến những màn rượt đuổi nghẹt thở qua các vòng đấu loại trực tiếp: từ vòng 24, vòng 16, đến khi chỉ còn lại 4 nài ngựa xuất sắc nhất bước vào trận chung kết, để giành các ngôi vị Nhất, Nhì, Ba, Tư. Cự ly thi đấu vẫn được giữ nguyên ở mức 1.900 mét, đòi hỏi sự bền bỉ của những chú ngựa sau nhiều vòng đua.

Trên đường đua, điều thú vị nhất không chỉ là ai nhanh hơn, mà là ai biết giữ sức. Có nài xuất phát rất điềm tĩnh, để đối thủ lao lên trước rồi đến vòng ba mới tăng nhịp, ép vào cua, rút dần khoảng cách. Khán giả cũng theo đó mà đổi cảm xúc liên tục, đang reo thì lại phải kìm lại theo dõi, khi những chú ngựa bứt tốc vượt lên thì lại reo hò cổ vũ nhiệt tình. Cái hay là, ở Bắc Hà, người ta thấy rõ công thức chiến thắng: ngựa phải khỏe, nài phải gan, và cả hai phải hiểu nhau. Du khách đến hội đua được tận hưởng không khí vui tươi, sôi nổi, nhưng không hời hợt. Vì phía sau tiếng hò reo cổ vũ là một trải nghiệm văn hóa sống động.

Năm Bính Ngọ nghe tiếng vó ngựa Bắc Hà

Tại Bắc Hà hiện nay, lễ hội đua ngựa được đặt cạnh những “đặc sản” đã làm nên tên tuổi Bắc Hà như chợ phiên, dinh thự Hoàng A Tưởng, những vườn mơ, vườn mận nở trắng đầu năm hay ẩm thực gà đen, thắng cố… để tạo thành một chuỗi trải nghiệm đủ đầy cho du khách. Khi tiếng vó ngựa vang lên đều đặn mỗi cuối tuần, bức tranh du lịch của cao nguyên trắng cũng trở nên sinh động hơn, có nhịp điệu hơn.

Cùng với chợ phiên, chợ đêm, dinh thự Hoàng A Tưởng…, đua ngựa đang dần trở thành “đặc sản” du lịch Bắc Hà.

Ở góc nhìn quản lý, ông Bùi Minh Hải – Chủ tịch UBND xã Bắc Hà nhấn mạnh định hướng: xác định đột phá phát triển kinh tế – xã hội là phát triển du lịch. Địa phương mong muốn tổ chức đua ngựa hằng tuần thành sản phẩm du lịch đặc sắc, thường xuyên. Phát huy truyền thống và giá trị di sản đã được công nhận, kỳ vọng đua ngựa thành sản phẩm mũi nhọn, riêng của Bắc Hà. 

Đến Bắc Hà hôm nay, du khách không chỉ được mời gọi bằng hoa mận hay chợ phiên, mà còn được mời gọi bằng một âm thanh rất khó quên, đó là tiếng vó ngựa. Âm thanh ấy vừa náo nức, vừa thân thuộc; vừa khiến người ta cười vang trên khán đài, vừa khiến người ta lặng đi một giây vì nhận ra có những giá trị văn hóa, càng chạy qua thời gian, lại càng bền sức.

Khi mùa Xuân gõ cửa cao nguyên trắng, tiếng vó ngựa Bắc Hà lại vang lên như một lời chúc năm mới mộc mạc mà sâu xa. Năm Bính Ngọ, năm con ngựa trong vòng tuần hoàn Á Đông dường như càng làm cho lễ hội đua ngựa nơi đây thêm ý nghĩa. Ngựa Bắc Hà là hình ảnh của sức bền, của sự nhẫn nại, của tinh thần vượt dốc, vượt đèo…, những phẩm chất đã giúp đồng bào vùng cao bám đất, bám bản qua bao mùa gió sương.