Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Quang cảnh Hội nghị.

Xây dựng hệ sinh thái giao dịch hàng hóa phái sinh

Trình bày dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại cuộc họp Hội đồng thẩm định Hồ sơ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh ngày 17/8, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 5 chính sách lớn đã được Chính phủ thông qua tại Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 7/8/2026. Dự thảo Luật gồm 8 chương, 54 điều, hướng tới xây dựng khuôn khổ pháp lý hiện đại, đồng bộ cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Phạm vi điều chỉnh được thiết kế theo hướng bao quát các giao dịch hàng hóa phái sinh trên thị trường tập trung thông qua Sở giao dịch hàng hóa và các giao dịch phái sinh OTC có tổ chức, có sự tham gia của trung gian. Đồng thời, dự thảo không điều chỉnh các giao dịch OTC tự thỏa thuận, không qua trung gian và các loại tài sản thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành khác, như tiền tệ, chứng khoán và các công cụ tài chính; đối với vàng cũng cần tiếp tục xác định rõ phạm vi và mối quan hệ với pháp luật chuyên ngành do Ngân hàng Nhà nước quản lý.

Dự thảo Luật được xây dựng theo hướng không chỉ thiết lập một thị trường giao dịch phái sinh đơn thuần mà hình thành một hệ sinh thái tổng thể, gắn kết từ thị trường hàng hóa cơ sở, sản xuất, khai thác và giao dịch hàng hóa giao ngay đến giao dịch phái sinh, thanh toán bù trừ, giao nhận và quản lý hàng hóa vật chất. Cấu trúc thị trường dự kiến gồm Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ (CCP), các thành viên kinh doanh, thành viên môi giới, thành viên bù trừ và nhà đầu tư. Trong đó, CCP được xác định là cấu phần trung tâm, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc quản lý ký quỹ, thanh toán bù trừ và kiểm soát rủi ro đối tác.

Về cơ chế quản trị và kiểm soát rủi ro, dự thảo xây dựng cơ chế quản trị rủi ro theo nhiều tầng, nhằm kiểm soát rủi ro từ cấp độ giao dịch, thành viên, hệ thống đến toàn thị trường. Các công cụ quản lý trọng tâm bao gồm Giám sát hoạt động giao dịch và rủi ro của thị trường; kiểm soát trước giao dịch, trong đó có giới hạn vị thế và các hạn mức giao dịch; cơ chế ngắt mạch, tạm dừng giao dịch khi thị trường biến động bất thường; cơ chế can thiệp khẩn cấp của cơ quan quản lý nhà nước trong trường hợp cần thiết, bao gồm tạm ngừng giao dịch hoặc áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp nhằm bảo đảm an toàn hệ thống.

Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, dự thảo Luật được xây dựng theo hướng không chỉ thiết lập một thị trường giao dịch phái sinh đơn thuần mà hình thành một hệ sinh thái tổng thể.

Đối với giao dịch có yếu tố nước ngoài và liên thông quốc tế, dự thảo dành một nhóm quy định quan trọng cho giao dịch hàng hóa phái sinh có yếu tố nước ngoài, nhằm tạo cơ chế để thị trường Việt Nam có thể kết nối, liên thông với các thị trường hàng hóa quốc tế. Cơ chế này hướng tới cho phép doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận các trung tâm giao dịch hàng hóa lớn trên thế giới, qua đó tham gia vào quá trình hình thành giá quốc tế, quản trị rủi ro giá và nâng cao khả năng cạnh tranh trong xuất nhập khẩu hàng hóa.

Bước tiến rõ rệt về chất lượng, tư duy xây dựng chính sách và kỹ thuật

Phát biểu tại cuộc họp, các ý kiến trong Hội đồng thẩm định cơ bản nhất trí sự cần thiết xây dựng dự án Luật. Theo ý kiến của đại diện Bộ Tài chính, dự thảo đã có bước tiến đáng kể, đạt khoảng 90-95% so với thông lệ quốc tế về cấu trúc và cơ chế vận hành thị trường. Dự thảo được đánh giá hiện đại hơn so với các quy định trước đây của Luật Thương mại năm 2005 và các quy định hiện hành về giao dịch phái sinh. Đồng thời, mô hình được xây dựng có khả năng tạo lập chuỗi liên kết từ đầu vào sản xuất, thị trường giao ngay, thị trường phái sinh đến hệ thống giao nhận hàng hóa vật chất, phù hợp với định hướng và các nguyên tắc của IOSCO.

Đại diện Ngân hàng Nhà nước đề nghị làm rõ hơn cơ chế liên thông thị trường qua biên giới và các quy định liên quan đến hoạt động của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Cần bao quát đầy đủ các trường hợp ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tham gia thị trường OTC, thị trường tập trung hoặc thực hiện việc chuyển lệnh của khách hàng tới Sở giao dịch hàng hóa ở nước ngoài; tiếp tục xem xét phạm vi tham gia của các tổ chức tín dụng vào hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh, đồng thời khoanh vùng rõ hoạt động nào thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật này và hoạt động nào thuộc pháp luật chuyên ngành về ngân hàng.

Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam đề nghị làm rõ việc Sở giao dịch hàng hóa được đề cập bao gồm Sở giao dịch hàng hóa trong nước và nước ngoài; đồng thời phân biệt rõ trường hợp Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước kết nối liên thông với nước ngoài và trường hợp ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thực hiện kết nối liên thông theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.

Một số vấn đề khác được các thành viên Hội đồng thẩm định quan tâm là sự tương thích giữa tên gọi “Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh” với phạm vi nội dung mà dự thảo đang thiết kế; khái niệm về “chứng thư kho”; thẩm quyền và phạm vi can thiệp của cơ quan quản lý nhà nước đối với toàn bộ hệ sinh thái thị trường…

Kết luận cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú đánh giá dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã có bước tiến rõ rệt về chất lượng, tư duy xây dựng chính sách và kỹ thuật thiết kế thị trường so với các giai đoạn trước. Dự thảo cơ bản đáp ứng yêu cầu xây dựng một khuôn khổ pháp lý hiện đại cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh. Tuy nhiên, trước khi hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ, cơ quan soạn thảo cần tập trung xử lý một số nhóm vấn đề trọng tâm như: tiếp tục làm rõ phạm vi điều chỉnh và tên gọi của Luật; làm rõ vai trò quản lý nhà nước và cơ chế quản trị rủi ro; bảo đảm tính thống nhất với hệ thống pháp luật; bảo đảm tính khả thi của mô hình CCP; tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật theo ý kiến của các thành viên Hội đồng thẩm định.

Phát biểu tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân thay mặt cơ quan soạn thảo khẳng định, sẽ nghiêm túc tiếp thu tối đa các ý kiến góp ý, đồng thời tiếp tục rà soát, giải trình cụ thể đối với những nội dung có tính chất kỹ thuật, chuyên môn sâu hoặc còn có cách tiếp cận khác nhau giữa các cơ quan. Thứ trưởng nhấn mạnh, dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là một dự án luật mới, có tính chất chuyên môn sâu, liên quan đến nhiều lĩnh vực như thương mại, tài chính, ngân hàng, ngoại hối, công nghệ, dân sự và quản trị rủi ro thị trường. Vì vậy, Bộ Công Thương mong muốn tiếp tục nhận được sự phối hợp, đồng hành và hỗ trợ của Bộ Tư pháp, các bộ, ngành, Hội đồng thẩm định và các chuyên gia trong quá trình hoàn thiện hồ sơ, trình Chính phủ và giải trình trước Quốc hội.