Theo Bao Cong ly – Doc bai goc
Khi thẩm quyền được chuyển về cơ sở, yêu cầu đặt ra không chỉ là làm rõ ai được làm gì, mà còn là làm sao để pháp luật được thực hiện hiệu quả, người dân dễ tiếp cận và chủ động tuân thủ. Thực tiễn Cà Mau cho thấy, đổi mới tổ chức thi hành pháp luật phải bắt đầu từ cơ sở.
Khi nhiều thẩm quyền được đưa về cơ sở, câu hỏi đặt ra không chỉ là cấp nào được làm gì, mà quan trọng hơn là cấp đó có đủ năng lực để thực hiện pháp luật đến đâu.
Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp cơ sở không chỉ tiếp nhận thêm công việc mà phải đủ năng lực tổ chức thực hiện pháp luật, giải quyết thủ tục, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Sau sắp xếp tổ chức, các địa phương phải đồng thời ổn định bộ máy, bàn giao hồ sơ, dữ liệu, xác định lại trách nhiệm và thích ứng với khối lượng công việc mới. Nếu chỉ chuyển việc mà không chuyển đồng bộ con người, dữ liệu, quy trình và nguồn lực thì hiệu quả thực thi khó được bảo đảm.
Thực tiễn tỉnh Cà Mau cho thấy, điểm nghẽn của tổ chức thi hành pháp luật không chỉ nằm ở quy định, mà còn ở năng lực đưa quy định ấy vào đời sống.
Tại xã Vĩnh Mỹ, đến ngày 1/7/2026, xã trực tiếp giải quyết 425 thủ tục hành chính, trong đó có 21 lĩnh vực được phân cấp từ cấp huyện. Khi thẩm quyền được mở rộng, cán bộ cơ sở không chỉ phải nắm quy định mà còn phải xử lý hồ sơ, phối hợp với các cơ quan liên quan và hướng dẫn người dân thực hiện đúng pháp luật. Phân quyền vì thế phải đi cùng năng lực thực thi.
Năng lực ấy không chỉ nằm ở số lượng cán bộ, mà còn ở kiến thức pháp luật, quy trình, dữ liệu, hạ tầng và cơ chế phối hợp. Người dân khó có thể tuân thủ đầy đủ nếu cơ quan thực thi còn lúng túng trong hướng dẫn và giải quyết công việc.
Đưa chính quyền đến gần dân vì vậy không chỉ là đưa thẩm quyền về gần dân. Đó còn là đưa dịch vụ, trách nhiệm giải trình và khả năng tiếp cận pháp luật về gần dân.
Chuyển đổi số ở cơ sở phải phục vụ mục tiêu đó. Năm 2026, Cà Mau triển khai thí điểm “Mô hình số tại cơ sở” tại 20 xã, phường, hướng đến đưa các tiện ích số đến tận khóm, ấp, hộ gia đình và người dân.
Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở số hóa thủ tục. Khi thông tin và dịch vụ công thuận tiện hơn, người dân có thêm điều kiện tiếp cận pháp luật, thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình.
Đưa thẩm quyền về gần dân phải đồng thời đưa khả năng phục vụ và khả năng tiếp cận pháp luật về gần dân.
Trong lĩnh vực tư pháp, yêu cầu này cũng thể hiện ở cách tổ chức và quản lý công việc. Chiến dịch 90 ngày đêm giải quyết đơn và án của TAND hai cấp tỉnh Cà Mau, triển khai từ ngày 15/6 đến 15/9/2026, đặt trọng tâm vào rà soát, phân loại, xác định việc cần giải quyết và gắn trách nhiệm với từng khâu.
Điều đáng chú ý không chỉ là yêu cầu về tiến độ, mà còn ở cách quản lý công việc theo hướng rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ tiến độ, tăng cường ứng dụng công nghệ và dữ liệu.
Từ thực tiễn đó, hiệu quả của phân quyền không nên chỉ đo bằng số nhiệm vụ được chuyển giao. Thước đo quan trọng hơn là công việc có được giải quyết tốt hơn, người dân có thuận lợi hơn và quyền, lợi ích hợp pháp của họ có được bảo đảm tốt hơn hay không.
Tuân thủ pháp luật không bắt đầu khi vi phạm xảy ra. Nó bắt đầu từ việc người dân biết quy định, hiểu nghĩa vụ, biết cách thực hiện và có nơi để được giải đáp khi gặp khó khăn.
Vì vậy, xây dựng văn hóa tuân thủ không thể chỉ đặt trách nhiệm lên người dân. Cơ quan nhà nước cũng phải làm cho pháp luật dễ tiếp cận, dễ hiểu và có khả năng thực hiện trong thực tế.
Thực tiễn phòng, chống khai thác IUU tại Cà Mau cho thấy rõ yêu cầu này. Ngày 13/9/2026, hai phiên tòa giả định về chống khai thác IUU được tổ chức tại xã Đông Hải và phường Hiệp Thành.
Thay vì chỉ truyền đạt quy định theo cách một chiều, các tình huống vi phạm được đưa vào diễn biến xét xử cụ thể, giúp người dân nhận diện hành vi vi phạm, hiểu hậu quả pháp lý và biết cách phòng tránh. Những vấn đề còn vướng mắc được trao đổi, giải đáp trực tiếp sau phiên tòa.
Điểm đáng chú ý không chỉ là hình thức phiên tòa giả định, mà là cách đưa pháp luật đến với người dân đã được thay đổi. Đó là bước chuyển từ “phổ biến cho biết” sang “hỗ trợ để tuân thủ”.
Khi người dân hiểu rõ quy định và được hướng dẫn cách thực hiện, pháp luật có cơ hội đi vào hành vi trước khi phát sinh vi phạm. Với công tác chống khai thác IUU, mục tiêu không chỉ là xử lý vi phạm mà còn phòng ngừa, nâng cao ý thức chấp hành và hình thành thói quen tuân thủ trong cộng đồng ngư dân.
Từ thực tiễn đó, tổ chức thi hành pháp luật cần chuyển từ tư duy “quản lý vi phạm” sang “quản trị tuân thủ”. Nếu quản lý vi phạm tập trung xử lý khi hành vi đã xảy ra, quản trị tuân thủ phải nhận diện sớm những quy định người dân dễ hiểu sai, những thủ tục còn gây lúng túng để có cách hướng dẫn phù hợp.
Muốn người dân làm đúng, trước hết chính quyền phải hướng dẫn đúng. Muốn người dân tuân thủ, pháp luật phải được tổ chức thực hiện theo cách người dân có thể hiểu và thực hiện được.
Văn hóa tuân thủ không đơn thuần là chấp hành vì sợ chế tài. Đó là khi người dân hiểu quy định, biết quyền và nghĩa vụ của mình, biết cách thực hiện và chủ động lựa chọn hành vi phù hợp pháp luật. Trách nhiệm của cơ quan nhà nước vì thế không dừng ở ban hành hay phổ biến, mà phải kéo dài đến hướng dẫn, hỗ trợ và giải quyết vướng mắc.
Đổi mới tổ chức thi hành pháp luật cũng cần bắt đầu từ những câu hỏi rất cụ thể: Người dân đang vướng ở đâu? Quy định nào khó tiếp cận? Thủ tục nào còn phức tạp? Ai chịu trách nhiệm hướng dẫn? Cách thức nào giúp người dân chủ động tuân thủ hơn?
Mối quan hệ giữa chính quyền và người dân phải là mối quan hệ hai chiều. Nhà nước phải làm cho pháp luật minh bạch, nhất quán, dễ tiếp cận và có cơ chế giải trình rõ ràng. Người dân phải chủ động tìm hiểu, thực hiện nghĩa vụ và phản ánh những bất cập trong quá trình thực hiện.
Chính quyền gần dân hơn thì phải hiểu dân hơn. Phân quyền mạnh hơn thì trách nhiệm giải trình phải rõ hơn. Nhiều nhiệm vụ được giao cho cơ sở hơn thì năng lực tổ chức thực hiện cũng phải được nâng lên tương ứng.
Khoảng cách giữa pháp luật và người dân không chỉ là khoảng cách địa lý. Đó còn là khoảng cách về thông tin, thủ tục, khả năng tiếp cận và khả năng hiểu đúng quy định. Thu hẹp những khoảng cách ấy chính là một phần quan trọng của đổi mới tổ chức thi hành pháp luật.
Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, thước đo cuối cùng của tổ chức thi hành pháp luật không nằm trên giấy, mà ở khả năng pháp luật đi vào đời sống và trở thành hành vi tự giác của người dân.