Theo Bao Cong ly – Doc bai goc
Giá vàng tăng, người dân xếp hàng mua nhưng khi giá giảm, tâm lý bán ra lại xuất hiện. Trong khi đó, những vụ việc liên quan đến vàng, đá quý, kim cương tiếp tục thử thách niềm tin thị trường. Sau mỗi đợt biến động, người mua thường là bên trực tiếp gánh rủi ro về giá, chất lượng và thanh khoản.
Thị trường vàng, bạc, đá quý và kim cương đang trải qua một giai đoạn khá khác thường. Giá vàng liên tục xác lập những mặt bằng mới, bạc tăng theo thị trường kim loại quý, trong khi những thông tin liên quan đến nguồn gốc, chất lượng vàng, kim cương lại khiến một bộ phận người tiêu dùng thận trọng hơn.
Hai xu hướng tưởng như trái ngược đang diễn ra cùng lúc.
Một bên là tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội khi giá tài sản tăng. Bên kia là tâm lý lo ngại về chất lượng, nguồn gốc và khả năng bán lại sản phẩm.
Người tiêu dùng vì thế đứng giữa hai nỗi lo: không mua thì sợ giá tiếp tục tăng, nhưng mua lại lo mua đúng vùng giá cao hoặc sở hữu sản phẩm khó xác định đầy đủ nguồn gốc, chất lượng và giá trị thực.
Dữ liệu của World Gold Council cho thấy sức nóng của thị trường kim loại quý trong năm 2026. Giá vàng LBMA bình quân quý I đạt 4.872,9 USD/ounce, tăng 70% so với cùng kỳ năm trước. Giá từng lập đỉnh lịch sử 5.405 USD/ounce trong tháng 1 trước khi điều chỉnh mạnh. Tổng nhu cầu vàng toàn cầu, bao gồm giao dịch OTC, đạt 1.231 tấn trong quý I, tăng 2%, nhưng giá trị nhu cầu tăng tới 74%, lên mức kỷ lục 193 tỷ USD.
Một chi tiết phản ánh rõ tâm lý thị trường là nhu cầu vàng miếng và vàng xu tăng 42%, lên 474 tấn, mức cao thứ hai trong lịch sử thống kê. Trong khi đó, nhu cầu vàng trang sức giảm 23% về khối lượng.
Việt Nam cũng nằm trong xu hướng này. World Gold Council cho biết giá trị tiêu dùng vàng trang sức tại Việt Nam trong quý I/2026 đạt mức kỷ lục 472 triệu USD. Giá cao và nguồn cung vàng miếng hạn chế cũng khiến một phần nhu cầu chuyển sang vàng nhẫn như một hình thức thay thế cho mục tiêu tích lũy.
Những con số đó cho thấy một thay đổi quan trọng: khi giá tài sản tăng mạnh, nhu cầu đầu tư có thể tăng trong khi nhu cầu tiêu dùng thực lại giảm. Với người dân, đây chính là thời điểm dễ xảy ra quyết định dựa trên cảm xúc.
Trao đổi với báo Công lý, Ông Nguyễn Đức Thuận – Tổng Giám đốc ELMA GROUP, chuyên gia kinh tế: cho rằng hiện tượng người dân mua vào khi giá vàng tăng rồi bán ra khi giá giảm có thể giải thích từ cả kinh tế vĩ mô lẫn tài chính hành vi.
Một trong những nguyên nhân chính là FOMO, tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội. Khi xuất hiện chiến tranh, căng thẳng địa chính trị, lạm phát, biến động tỷ giá hoặc thay đổi chính sách lãi suất của các nền kinh tế lớn, vàng thường được nhắc đến với vai trò tài sản trú ẩn. Kinh nghiệm từ những đợt tăng giá trước dễ khiến người dân hình thành suy nghĩ rằng cứ bất ổn là vàng sẽ tiếp tục tăng. Nhưng thị trường không vận động theo đường thẳng.
Theo ông Thuận, khi nhà đầu tư cá nhân mua theo tin tức và cảm xúc, mức giá họ trả có thể đã phản ánh phần lớn kỳ vọng tăng. Khi thị trường đảo chiều hoặc xuất hiện hoạt động chốt lời, người mua dễ rơi vào vòng lặp “mua ở vùng hưng phấn và bán ở vùng hoảng loạn”.
Mạng xã hội làm quá trình này nhanh hơn. Một thông tin về chiến tranh, giá dầu, đồng USD hoặc dự báo vàng lập đỉnh mới có thể được chia sẻ hàng nghìn lần chỉ trong vài giờ. Những nhận định chưa được kiểm chứng về “dòng tiền lớn”, “tiền đang rút khỏi ngân hàng”, “dòng tiền từ bất động sản chạy sang vàng” cũng có thể tác động đến quyết định của người mua.
Người mua cần thận trọng với những cách lý giải tuyệt đối như vậy. Giá vàng chịu tác động đồng thời của lãi suất thực, đồng USD, chính sách của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, hoạt động mua vàng của ngân hàng trung ương, ETF, lạm phát kỳ vọng và địa chính trị.
World Gold Council dự báo các yếu tố địa chính trị tiếp tục giữ vai trò lớn với nhu cầu vàng trong năm 2026. Tuy nhiên, giá cao cũng gây áp lực lên nhu cầu trang sức và thúc đẩy một phần người sở hữu vàng cũ bán ra. Lượng vàng tái chế toàn cầu trong quý I tăng 5%, lên 366 tấn.
Như vậy, giá tăng vừa kích thích người mới mua vào, vừa thúc đẩy người đang có vàng bán ra. Đó chính là lý do người mua không nên hiểu đơn giản rằng “nhiều người mua thì giá chắc chắn còn tăng”.
Ông Thuận cho biết có thời điểm cuối tháng 7/2026, chênh lệch giá mua và bán vàng miếng, vàng nhẫn tại một số doanh nghiệp lên khoảng 4 triệu đồng mỗi lượng.
Điều đó đồng nghĩa người mua có thể lập tức chịu một khoản lỗ danh nghĩa ngay sau khi giao dịch. Giá vàng phải tăng đủ bù khoảng cách mua bán thì nhà đầu tư mới bắt đầu hòa vốn.
Với bạc, đá quý và kim cương, bài toán còn phức tạp hơn. Giá trị của kim cương phụ thuộc vào trọng lượng carat, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, chứng thư kiểm định, thương hiệu và chính sách mua lại. Trang sức vàng, bạc gắn đá còn bao gồm chi phí thiết kế, chế tác và thương hiệu. Vì thế, giá bán tại cửa hàng không đồng nghĩa với số tiền người mua có thể thu về khi bán lại.
Đây là điểm chung rất quan trọng của thị trường vàng, bạc, đá quý và kim cương: giá tài sản tăng không đồng nghĩa mọi người sở hữu tài sản đó đều có lãi.
Người mua còn phải tính chênh lệch mua bán, chi phí chế tác, điều kiện thu đổi, kiểm định và khả năng thanh khoản của từng sản phẩm.
Nếu biến động giá tạo ra nỗi lo tài chính, những vụ việc liên quan đến vàng và kim cương gần đây lại tạo thêm rủi ro về niềm tin. Đây là điểm khiến thị trường năm 2026 khác với một cơn sốt giá thông thường.
Người tiêu dùng hiện không chỉ hỏi “giá có tăng nữa không” mà còn đặt câu hỏi “sản phẩm mình mua có đúng chất lượng và nguồn gốc hay không”.
Tuy nhiên, cần phân biệt trách nhiệm của cá nhân, tổ chức trong từng vụ việc với chất lượng của toàn bộ hàng hóa trên thị trường. Khi vụ án đang được cơ quan chức năng điều tra, không thể từ sai phạm của một số cá nhân suy rộng thành kết luận rằng tất cả sản phẩm của một thương hiệu hoặc cả thị trường đều có vấn đề.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, nhận định hệ thống pháp luật hiện hành đã có tương đối đầy đủ các quy định bảo vệ người tiêu dùng, từ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa đến Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại và các quy định xử phạt.
Doanh nghiệp có trách nhiệm bảo đảm chất lượng, cung cấp thông tin trung thực và bồi thường khi hàng hóa không đúng chất lượng.
Vấn đề theo luật sư Hà “không hoàn toàn nằm ở việc thiếu quy định pháp luật mà chủ yếu ở khâu thực thi”. Nhận định này cho thấy một vấn đề lớn hơn. Với những sản phẩm giá trị cao, người mua thường ở vị thế bất lợi về thông tin.
Một người bình thường có thể nhìn bảng giá vàng nhưng khó tự xác định chính xác tuổi vàng nếu không có thiết bị. Với kim cương, người mua càng khó tự đánh giá màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt hoặc xác minh chứng thư.
Người mua gần như phải dựa vào doanh nghiệp, thương hiệu và đơn vị kiểm định. Khi một mắt xích trong chuỗi này mất niềm tin, tác động có thể lan sang toàn thị trường.
Đây cũng là lý do thị trường vàng, bạc, đá quý và kim cương cần được nhìn chung trong một bài toán quản trị tài sản và bảo vệ người tiêu dùng. Một người mua vàng miếng có rủi ro về giá và chênh lệch mua bán. Một người mua trang sức vàng hoặc bạc chịu thêm chi phí chế tác. Một người mua kim cương còn chịu rủi ro về kiểm định, nguồn gốc và thanh khoản. Nhưng điểm chung là họ đều cần thông tin minh bạch để đưa ra quyết định.
Theo Chuyên gia kinh tế Nguyễn Đức Thuận, thay vì cố dự đoán chính xác ngày mai vàng tăng hay giảm, người dân nên trả lời ba câu hỏi: mua để làm gì, dùng nguồn tiền nào và chấp nhận mức rủi ro đến đâu.
Với vàng, không nên vay tiền để mua hoặc sử dụng tiền dành cho nhu cầu thiết yếu để đầu cơ. Với bạc, đá quý và kim cương, cần phân biệt mục tiêu tiêu dùng, tích trữ và đầu tư. Một món trang sức đẹp và có giá trị cao không mặc nhiên là một tài sản đầu tư có khả năng bán lại ngang giá mua.
Thị trường có thể tiếp tục biến động. Giá vàng, bạc hay kim cương cũng không thể được quản lý theo cách loại bỏ hoàn toàn tăng giảm. Điều có thể làm được là giảm phần rủi ro mà người dân phải chịu do thiếu thông tin.
Khi giá được công khai, chất lượng có thể kiểm chứng, nguồn gốc có thể truy xuất và chính sách mua lại được thông báo rõ trước giao dịch, một đợt tăng giá sẽ khó biến thành cơn FOMO và một vụ việc riêng lẻ cũng khó biến thành khủng hoảng niềm tin.
Với thị trường tài sản có giá trị cao, trấn an người dân không phải bằng lời khuyên rằng giá sẽ tăng hay giảm. Niềm tin chỉ bền vững khi người mua có đủ thông tin để tự quyết định.