Theo Bao Cong ly – Doc bai goc
Bên cạnh lợi thế về tự nhiên, Mường Chọng còn sở hữu một không gian văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ, từ tiếng nói, trang phục, nhà sàn, ẩm thực đến các làn điệu dân ca, lễ hội và phong tục truyền thống…
Vừa qua, đoàn công tác Hội Nhà báo tỉnh Nghệ An có chuyến thực tế, tìm hiểu tình hình tại một số địa phương trong tỉnh. Trong hành trình ấy, Mường Chọng để lại dấu ấn bởi không gian văn hóa giàu bản sắc của đồng bào Thái, nơi những câu chuyện, tích xưa vẫn được lưu truyền và trở thành chất liệu quý để kể với du khách hôm nay.
Là xã vùng sâu, vùng xa, Mường Chọng còn không ít khó khăn. Địa hình đồi núi phức tạp, giao thông đến các bản chưa thật sự thuận lợi, nhất là vào mùa mưa. Hạ tầng phục vụ du lịch như đường giao thông, cơ sở lưu trú, điểm dừng chân, công trình phụ trợ và hạ tầng số còn thiếu. Trong khi đó, nguồn lực đầu tư của địa phương có hạn, việc hình thành các sản phẩm du lịch bài bản vẫn cần thêm thời gian.
Trong điều kiện ấy, Mường Chọng không đặt mục tiêu phát triển du lịch bằng những công trình lớn ngay từ đầu. Cách làm được địa phương lựa chọn là bắt đầu từ những gì đang có, từ cảnh quan, văn hóa và đời sống của cộng đồng.
Với đồng bào Thái ở Mường Chọng, nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn hiện diện trong cuộc sống hằng ngày. Cồng chiêng, khắc luống, nhảy sạp, dân ca suối, lăm, nhuôn; những phong tục, tập quán, lễ hội như Đền Chọong, lễ hội xuống đồng, hội xuân… được duy trì ở nhiều bản. Trang phục truyền thống, kiến trúc nhà sàn và ẩm thực dân tộc cũng còn được bảo tồn tương đối tốt.
Tại bản Côn Xáo, bản Chọng Bùng, bản Vi, một số câu lạc bộ văn hóa dân gian vẫn được duy trì. Các đội văn nghệ quần chúng thường xuyên tham gia biểu diễn trong những sự kiện văn hóa, chính trị của địa phương. Những hoạt động tưởng như quen thuộc ấy, nếu được tổ chức hợp lý, hoàn toàn có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch cộng đồng.
Không chỉ có văn hóa, Mường Chọng còn sở hữu nhiều cảnh quan có khả năng tạo điểm nhấn cho hành trình khám phá như thác Bản Bìa, hang Bản Vực, các mó nước, ruộng bậc thang và hệ thống nhà sàn truyền thống. Mỗi địa điểm mang một vẻ riêng, nhưng khi kết nối với đời sống bản làng và văn hóa người Thái sẽ tạo thành một không gian trải nghiệm khá đặc trưng.
Địa phương xác định phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái phải đi cùng bảo tồn văn hóa và bảo vệ cảnh quan. Người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà phải trở thành chủ thể của hoạt động du lịch. Đây cũng là cách để văn hóa truyền thống tiếp tục sống trong cộng đồng thay vì chỉ được tái hiện trong những dịp lễ hội.
Tuy vậy, bài toán đặt ra với Mường Chọng không đơn giản. Việc khai thác các giá trị văn hóa, cảnh quan hiện vẫn còn manh mún, thiếu sự kết nối giữa các điểm đến. Hạ tầng chưa đáp ứng yêu cầu, nguồn nhân lực du lịch còn hạn chế, trong khi những tác động của quá trình hiện đại hóa đang ngày càng rõ nét trong đời sống bản làng.
Tại buổi làm việc với đoàn, bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn, Chủ tịch UBND xã Mường Chọng chia sẻ: Mường Chọng hướng đến mục tiêu phát triển toàn diện, bền vững, đồng thời gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa địa phương. Để hiện thực hóa mục tiêu này, xã xác định ba khâu đột phá, trong đó phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái được xem là một trong những hướng đi quan trọng, góp phần khơi dậy nội lực, tạo thêm sinh kế và thúc đẩy kinh tế địa phương.
Từ thực tế đó, Đề án “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng trên địa bàn xã Mường Chọng giai đoạn 2026–2030” được địa phương chú trọng triển khai. Mục tiêu không chỉ hướng tới thu hút khách mà quan trọng hơn là tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời có thêm nguồn lực để gìn giữ những giá trị văn hóa của cộng đồng. Đây cũng là cách Mường Chọng tìm một hướng đi từ chính nội lực của mình, từng bước đưa du lịch cộng đồng trở thành một phần trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội của địa phương.
Một trong những điểm nhấn quan trọng trong hành trình phát triển du lịch của Mường Chọng là Đền Chọong, nơi gắn với câu chuyện về Nang Phốm Hóm – người phụ nữ Thái được người dân địa phương lưu truyền là đã có nhiều đóng góp cho nghĩa quân Lam Sơn trong cuộc kháng chiến chống quân Minh.
Đền Chọong tọa lạc trên đỉnh núi Pu Đên, thuộc địa bàn Mường Chọng ngày nay. Đền được phục dựng trên chính vị trí năm xưa, với diện tích gần 10 ha.
Theo truyền thuyết được lưu truyền trong cộng đồng, trong thời gian nghĩa quân Lam Sơn dừng chân tại Mường Choọng để chiêu mộ binh lính, bổ sung lương thực và nhu yếu phẩm, vị tướng quân đã đem lòng yêu thương một cô gái Thái tên Nang Phốm Hóm, nghĩa là “nàng tóc thơm”.
Nàng được kể là đẹp người, đẹp nết, thông minh, lanh lợi, mái tóc luôn phảng phất hương thơm của hoa rừng. Khi nghĩa quân đến vùng đất này, nàng cùng người dân hỗ trợ làm lương thực, dệt quần áo để góp sức cho cuộc kháng chiến.
Nhưng rồi một biến cố xảy ra. Trong một lần ra suối gội đầu, Nang Phốm Hóm vô tình đánh rơi chiếc lược. Khi với tay tìm, nàng bị ngã xuống dòng nước và bị cuốn trôi.
Nghe tin vợ mất, vị tướng quân cùng binh lính trở về tìm kiếm. Người dân đào đất ven dòng Nậm Choọng, đất đào lên chất thành núi nhưng vẫn không tìm thấy nàng. Chỉ còn những sợi tóc thơm được xem như dấu tích cuối cùng của người phụ nữ được dân bản yêu quý.
Để tưởng nhớ Nang Phốm Hóm, người dân Mường Choọng lập đền thờ nàng trên khu vực đất được bồi đắp trong quá trình tìm kiếm. Đằng sau câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ ấy còn là một lớp văn hóa đặc sắc. Những người cao niên ở địa phương cho biết, các nghi thức tế lễ, hội hè và kiến trúc của Đền Choọng xưa thể hiện sự giao thoa giữa văn hóa Thái và văn hóa Kinh. Một trong những biểu hiện rõ nét là chính lễ Đám Lục Ngoạt.
Trải qua những biến động của lịch sử, từ năm 1957, đền thờ Nang Phốm Hóm trở thành phế tích. Mong muốn phục dựng lại ngôi đền đã được người dân địa phương nhiều lần nhắc tới. Tuy nhiên, phải đến năm 2014, công việc phục dựng mới được tiến hành.
Điểm nhấn của ngôi đền khi du khách muốn đặt chân đến chính điện trên đỉnh núi Pu – Đên phải trải qua 111 bậc tam cấp. Đặc biệt, ngay bên trái đền chính là khuôn viên trưng bày lưu giữ nguyên bản di chứng của đền Choọng xưa là 16 viên đá cổ làm đế kê cột đền. Mặt trước đền chính là hệ thống cửa bàn khoa thượng song hạ bản, có địa thu ở dưới, trên cánh cửa chạm trổ hoa văn tùng, cúc, trúc, mai.
Sau khi được phục dựng, quần thể di tích lịch sử Đền Chọong được UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 2015. Từ đó, lễ hội Đền Chọong được tổ chức hằng năm vào ngày 15 và 16 tháng 6 âm lịch, gồm phần lễ và phần hội. Trong lễ cúng Nang Phốm Hóm, thầy mo thực hiện nghi thức bằng cả tiếng Kinh và tiếng Thái, cầu mong mưa thuận gió hòa, bản làng bình yên, cây cối tốt tươi, người dân mạnh khỏe, cuộc sống an lành.