Nước mắt và nụ cười

Tiểu thuyết “Hoa dành ngày gặp lại” của nhà văn Dương Thanh Biểu, do Nhà Xuất bản Hội Nhà văn phát hành.

Lối nẻo vào văn chương

Tiểu thuyết hóa các vụ án đang là một lối nẻo vào văn chương hiện nay. Tại sao không?! Nhiều người e dè, có phần định kiến với những câu chuyện viết về vụ án,  gọi là “cận văn học”, “văn học thị trường”,… Nhưng qua năm cuộc thi viết tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống (từ 1998 – 2025) do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp tổ chức, những tác phẩm đoạt giải cao thường viết về vụ án như Trại Hoa Đỏ của Di Li, Âm binh và lá ngón của Tống Ngọc Hân, Bão ngầm của Đào Trung Hiếu, Rễ người của Đoàn Hữu Nam, Đối mặt của Phạm Quang Long, Sương mặn của Bùi Thị Như Lan, Chiều qua thị trấn của Nguyễn Thu Hằng,… đều chinh phục bạn đọc. Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, năm 2021, trao cho tiểu thuyết Một ví dụ xoàng của Nguyễn Bình Phương cũng là tác phẩm về vụ án xử tử hình can phạm nguyên là một Tiến sỹ, giảng viên đại học về tội bắn chết người thi hành công vụ. Cái chết của anh ta, nói theo cách của dân gian là “lãng xẹt”, vô nghĩa lý. Nhưng thâm hậu hơn là nói về kiếp người, nói về giá trị vĩnh hằng của sự sống và sinh mệnh con người. Ở đây liên quan đến một tiền đề “Điều quan trọng trong sáng tác văn chương là ở chỗ không phải nhà văn viết về cái gì mà là viết như thế nào”.

Nhà văn Dương Thanh Biểu có một lối nẻo riêng vào văn chương. Ông có năng lực viết về các câu chuyện tư pháp. Đó là truyện ký nổi tiếng Tạ Đình Đề, những góc khuất cuộc đời; sau này ông đã tiểu thuyết hóa các vụ án, khởi từ Miền sáng tối (2017), đến Vết dao ngược đêm trăng (2021), qua Lộ diện (2023), và nay là Hoa dành ngày gặp lại (2025). Không phải nhà văn nào cũng có một nguồn tài liệu phong phú và có độ tin cậy cao như Dương Thanh Biểu. Những năm tháng công tác trong ngành Kiểm sát đã cung cấp cho ông một “mỏ vàng ròng” chất liệu về tư pháp, về pháp đình, về con người trong ngành nơi ông vốn có một vị trí công tác quan trọng (từng giữ chức vụ Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao). Và quan trọng hơn là một cách nhìn đời, nhìn người thấu thị, công bằng, độ lượng và nhân ái.

Viết về vụ án đã khó, viết về án oan sai lại càng khó hơn, đòi hỏi lập tường, bản lĩnh sống và bản lĩnh nghệ thuật của nhà văn phải cao cường, nhân văn, để khi viết về cái sai mà ca tụng cái đúng, viết về cái xấu mà ca tụng cái đẹp, viết về bóng tối mà ca ngợi ánh sáng, viết về cái bất lương mà ca ngợi lương tri, viết về bể khổ mà ca ngợi hạnh phúc nơi trần gian (cõi ta bà). Câu chuyện vụ án vốn dĩ đã là khô cứng, nhưng Dương Thanh Biểu đã khéo léo sử dụng hình tượng, cảm xúc của văn học nên làm cho câu chuyện trở nên mềm mại, nhân văn. Dường như chân đế căn cốt của sự viết là lý tưởng về quyền con người (nhân vị) và lý tưởng chân – thiện – mỹ được ngòi bút của nhà văn nhuần thấm sâu sắc.

Làm người tốt là khó…

Tiểu thuyết Hoa dành ngày gặp lại kể một câu chuyện án oan đôi khi vẫn xảy ra khiến người lương thiện phải chịu cảnh điêu linh. Truyền thông nhà nước đã công khai về chuyện này rõ ràng như dưới thanh thiên bạch nhật (ở đây tôi xin miễn được nêu lại cụ thể con số vụ án oan và những người bị oan thời gian qua). Trong cải cách tư pháp thì việc giải quyết án oan sai là trách nhiệm pháp lý và mang tính nhân văn sâu sắc. Nó thể hiện một xã hội thực sự văn minh và dân chủ, công bằng và bác ái nếu nhìn dưới ánh sáng của phát triển bền vững, nhìn từ văn hóa và thuyết tiến hóa.

Câu chuyện về án oan giáng xuống gia đình ông Hồng (một cựu chiến binh đã kinh qua lửa đỏ và nước lạnh trong chiến tranh chống Mỹ) và những người thân yêu ruột thịt trong gia đình mình như Mai, Hạo (con đẻ), Tùng (con rể), Viềng (con gái nuôi), Thanh Hà (con dâu), đến cả “trẻ thơ như búp trên cành, biết ăn ngủ biết học hành là ngoan” như Quýt (con của Mai – Tùng) và Bơ (con của Hạo – Hà), khiến người đọc thương cảm, chia sẻ với một nỗi đau tưởng chỉ là của những con người cụ thể này nhưng sâu thẳm hơn là nỗi đau không của riêng ai khi công lý chưa được bảo vệ đến nơi đến chốn, khi cái ác còn lộng hành, khi cái thiện đôi khi còn chưa đủ sức đề kháng và tự vệ quyết liệt, hiệu quả. Câu chuyện án oan của gia đình ông Hồng xảy ra, xoay quanh cái chết đột ngột của chị Viềng (con gái một đồng đội của ông Hồng hy sinh trong chiến tranh, về sau ông Hồng nhận làm con nuôi). Những tưởng làm phúc thì tích đức, làm phúc thì có phận lành. Kẻ gây ra cái chết oan ức cho chị Viềng không ai khác là bọn người xấu, bất lương đáng lên án, đáng xử tội công bằng như Ngô Đang (chồng cũ của chị Viềng) và Phan Đoàn (kẻ có chức quyền nhưng tham lam tàn bạo). Vì mấy thước đất của chị Viềng mà chúng gây nên thảm án, thảm họa cho dân lành, lương thiện.

Tác giả chọn thời điểm xây dựng tình huống mang tính kịch khi cả nhà ông Hồng đang phấn chấn, hoan hỷ xúm tay tổ chức đám cưới cho Hạo và Hà. Nhưng bị can Phan Đoàn đã bịa ra rằng, cái chết của chị Viềng trước đó là do ông Hồng gây nên. Lời khai vu khống của Phan Đoàn, như một gáo nước lạnh, hơn thế như một quả bom nổ giữa thinh không có sức công phá lớn, tan tành mây khói bao niềm vui, niềm hy vọng thiêng liêng về hạnh phúc tổ ấm riêng tư lứa đôi.

Cả nhà bốn người (ông Hồng, Mai, Tùng, Hạo) bị bắt vì bị nghi liên quan tới cái chết của chị Viềng. Họ bị giam giữ gần hai năm. Kẻ bày đặt âm mưu không ai khác là Phan Đoàn kẻ tay nhúng chàm không ai khác là Ngô Đang, kẻ đồng lõa táng tận lương tâm không ai khác là Phạm Hòa và nhiều kẻ xấu khác cùng lập mưu ma chước quỷ để tính kế hãm hại người dân lành, để cướp đất. Vụ án oan có lúc tưởng rơi vào ngõ cụt, bế tắc với ông Hồng và người thân khi chính ông bị gài bẫy, viết đơn tự thú nhận tội ác của mình, khi đầu óc bấn loạn. Nhưng thực chất lá đơn ấy là do Phạm Hòa viết và xúi bẩy ông Hồng ký vào ở trong trại giam.

Người ta nói, án tại hồ sơ. Rất may mắn là hồ sơ vụ án đã lộ diện những mâu thuẫn về chứng cứ. Bản thân Thanh Hà và những người đồng nghiệp công tâm khác (như Luật sư Hiếu, nhà báo Nguyễn Hùng) đã sáng suốt, đồng hành vạch ra những khuất lấp, những mâu thuẫn trong hồ sơ vụ án để minh oan, để bảo vệ công lý, để pháp luật được thực thi theo tinh thần bất vị thân.    

Lưới trời lồng lộng. Luật pháp công minh cũng như luật nhân quả cuối cùng đã vạch trần những thủ đoạn đê hèn của bọn người xấu như Phan Đoàn, Ngô Đang, Phạm Hòa. Chúng sẽ bị đền tội trước pháp luật nghiêm minh, chưa kể đến tòa án lương tâm phán xử.

Nhân vật Chủ tịch huyện (ông Sơn) bị kẻ xấu tha hóa, cũng bị bắt vì liên quan trong vụ án đất đai do Phan Đoàn bày mưu tính kế. Trước đây, một nhân vật cán bộ lãnh đạo cấp huyện bị bắt có thể gây nên hoang mang cho người đọc. Nhưng bây giờ thì “đẳng cấp” ấy nếu có sai lầm, bị vướng vào lao lý thì mọi người cũng chỉ chép miệng “chuyện thường ngày ở huyện ấy mà”?!

Tiểu thuyết có một kết thúc đẹp theo truyền thống có hậu, phù hợp với tâm lý, tình cảm, đạo đức của người Việt Nam – kẻ xấu bị trừng trị (không theo kiểu trời đánh thánh vật như trước) mà bởi pháp luật công minh. Cốt lõi, chân tủy của tác phẩm chính là “Tình thương. Tình thương. Tình thương”. Hòa vào nhau. Quyện vào nhau. Và, không thể nói khác được. Tình thương ấy đã truyền sức mạnh cho mỗi người, mỗi gia đình. Hạo nhớ lời Phật mà anh đã đọc được ở một cuốn sách nào đó, hình như cũng hơi lâu rồi, “yêu thương vô tư sẽ có tất cả”.

Tiểu thuyết được kết lại bằng cảnh đoàn viên ở chương 17, cũng đồng thời là tên sách “Hoa dành ngày gặp lại”. Một cảnh tượng xưa nay chưa từng thấy hiện ra khiến “Ông Hồng ngạc nhiên thấy ngoài sân có rất nhiều hoa, bó nhỏ, bó to, thậm chí cả lẵng hoa. Không hiểu hoa của ai mà nhiều đến thế”. Với người đọc thì dễ hiểu. Hoa của những người tử tế, thiên lương, yêu chuộng công lý. Hoa của tình thương. Vì tình thương có thể cứu rỗi thế giới.

Tiểu thuyết Hoa dành ngày gặp lại xây dựng được những nhân vật tốt đẹp như ông Hồng, vợ chồng Mai – Tùng, Hạo, đặc biệt là ba nhân vật Hà, Hiếu (đều là những Luật sư có tâm và có tầm) và Hùng (nhà báo nhiệt huyết tìm kiếm sự thật). Trong số đó người đọc yêu mến nhất có lẽ là Thanh Hà, nữ Luật sư đẹp người tốt nết. Cô gái này đã được cuộc đời và nghề nghiệp đặt vào giữa lằn ranh sinh tử khi nhận lời làm vợ Hạo, về làm dâu nhà ông Hồng, sau đó trong vai trò Luật sư tham gia tranh tụng trong vụ án oan sai liên quan đến những người thân của mình. Đúng là “Lửa thử vàng gian nan thử sức. Càng đúng khi “Thức lâu mới biết đêm dài/ Sống lâu mới biết con người có nhân”. Ở nhân vật này hội tụ phẩm cách của người phụ nữ Việt Nam truyền thống “Công dung ngôn hạnh”, “Tam tòng tứ đức”. Qua các nhân vật trong gia đình ông Hồng và cả ngoài xã hội như Luật sư Hiếu, nhà báo Hùng, người tham gia vào vụ án oan, người đọc lại liên tưởng đến câu thơ của thi sỹ Lưu Quang Vũ “Nếu cuộc đời toàn chuyện xấu xa/ Tại sao cây táo lại nở hoa” (Phố ta). Đúng là, cuộc đời này còn tồn tại và có ý nghĩa khi vẫn còn rất nhiều người tốt, tử tế. Đó là chủ đề thâm hậu của tác phẩm được hóa thân vào những nhân vật/ con người tử tế như ông Hồng, như Mai – Tùng, như Hạo – Hà, như Hiếu và Hùng.

Tác giả viết rất mạnh tay về cái xấu nhưng không làm người đọc rối trí. Đó là điểm mạnh của ngòi bút Dương Thanh Biểu. Tất cả khởi nguồn từ tấm lòng nhân ái của nhà văn với cuộc đời, con người.

Lời kết – ấn tượng về một bút pháp chân thành

Tôi đọc văn của Dương Thanh Biểu khá sát, nhất là mảng tiểu thuyết. Phải nói ngay, ông không thuộc trường phái tân kỳ. Nhưng không hề lạc hậu nếu so với trào lưu đua trend, có tính chất thời thượng hiện nay (kiểu như Hậu hiện đại). Nhưng ông kiên trì đi theo đường hướng/ phương châm “Đến hiện đại từ truyền thống”. Ông cứ viết theo lối kết cấu tuyến tính (trình tự thời gian), cứ hai năm rõ mười, tốt – xấu, cứ trực chỉ so sánh chính nghĩa – phi nghĩa, cứ quang minh chính đại khi ngợi ca hay phê phán. Tất cả phân minh chính trực, chẳng cần ve vuốt hay lấy lòng ai cả. Đó là bản lĩnh sống và bản lĩnh nghệ thuật của một nhà văn đã dư trải nghiệm sống và trải nghiệm văn hóa. Viết với Dương Thanh Biểu là một cách thể hiện khát vọng thành thực sống và sáng tác văn chương. Mạch văn của Dương Thanh Biểu từ khởi đầu đến nay luôn luôn nương vào “theo dòng công lý” rất logic, ấn tượng và nhân văn./.