Theo Bao Cong ly – Doc bai goc
Tỉnh Bắc Ninh đang triển khai đồng bộ Đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ giai đoạn 2026–2035 với tổng kinh phí hơn 137 tỷ đồng. Chiến lược này kỳ vọng sẽ từng bước đưa dòng tranh độc đáo của vùng Kinh Bắc thoát khỏi danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của UNESCO, đồng thời hồi sinh mạnh mẽ một biểu tượng văn hóa trong dòng chảy đương đại.
Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh có lịch sử trải dài khoảng 500 năm. Khác biệt với nhiều dòng tranh khác, giá trị nguyên bản của tranh Đông Hồ nằm ở tri thức dân gian kết tinh trong kỹ thuật in khắc gỗ thủ công, sử dụng giấy dó quét điệp óng ánh cùng hệ màu tự nhiên lấy từ cỏ cây, sỏi đá.
Mỗi bức tranh không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là cuốn biên niên sử thu nhỏ, phản ánh sinh động ước vọng, tư duy và đời sống tinh thần của người lao động Việt Nam qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, sự thay đổi nhanh chóng của thị hiếu thị trường, số lượng nghệ nhân lành nghề sụt giảm nghiêm trọng và không gian thực hành làng nghề bị thu hẹp đã đẩy dòng tranh này vào trạng thái nguy cấp.
Đáng chú ý, trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp phát triển vượt bậc, sự xuất hiện của các loại tranh nhái, tranh in công nghiệp hàng loạt và các sản phẩm ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành mối đe dọa trực tiếp đến tính xác thực cũng như quyền lợi hợp pháp của những nghệ nhân chân chính.
Trước thực tế đó, việc bảo tồn không còn dừng lại ở mức độ khuyến khích mà đã trở thành một cuộc chạy đua với thời gian để “cứu vãn” một di sản quý.
Để hiện thực hóa cam kết với Công ước UNESCO, UBND tỉnh Bắc Ninh đã phê duyệt đề án dài hạn cho giai đoạn 2026–2035 với tổng kinh phí lên tới hơn 137 tỷ đồng, huy động từ ngân sách Trung ương, địa phương và các nguồn xã hội hóa. Mục tiêu cốt lõi của chiến lược này được triển khai theo hai mũi nhọn rõ ràng: số hóa quản lý đi đôi với khôi phục không gian thực hành truyền thống.
Bắc Ninh hiện đang tập trung đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua việc xây dựng hệ thống quản lý, lưu trữ dữ liệu thông tin toàn diện về nghề làm tranh Đông Hồ.
Toàn bộ quy trình kỹ thuật, tư liệu hình ảnh, đặc biệt là các bản khắc gỗ cổ có tuổi đời hàng trăm năm đều được tư liệu hóa nghiêm ngặt.
Bên cạnh đó, tỉnh áp dụng các biện pháp kiểm tra, giám sát thị trường chặt chẽ nhằm ngăn chặn các sản phẩm tranh AI hay tranh in máy kém chất lượng núp bóng di sản. Việc ứng dụng công nghệ hiện đại được quán triệt phải đi đôi với việc bảo đảm tính xác thực tối đa của kỹ thuật thủ công, giữ gìn cốt cách nguyên bản của tranh điệp.
Song song với quản lý, một phần kinh phí lớn được phân bổ trực tiếp để hỗ trợ phục hồi các hộ làm nghề truyền thống tại Thuận Thành. Tỉnh Bắc Ninh tiến hành quy hoạch và xây dựng các khu trưng bày sáng tác, cải thiện căn bản môi trường cảnh quan làng nghề và duy trì nguồn cung ứng ổn định cho các nguyên liệu thô tự nhiên như giấy dó, vỏ điệp, hay hoa hòe. Đây là bệ đỡ quan trọng giúp các nghệ nhân yên tâm bám nghề và truyền lửa cho thế hệ kế cận.
Để di sản thực sự sống khỏe, giải pháp bền vững nhất là biến di sản thành tài sản, đưa tranh Đông Hồ bén rễ sâu vào nền kinh tế sáng tạo. Vài năm trở lại đây, người yêu nghệ thuật đã bắt đầu chứng kiến những “khúc biến tấu” đầy thú vị vượt ra ngoài khung giấy điệp truyền thống.
Hoa văn, họa tiết của các bức tranh kinh điển “Đám cưới chuột”, “Vinh hoa phú quý”, “Chăn trâu thổi sáo” đã bước vào các thiết kế thời trang hiện đại, bao bì sản phẩm quà tặng cao cấp hay đồ gốm sứ mỹ nghệ. Sự tham gia của các nhà thiết kế trẻ cùng công nghệ in 3D, nghệ thuật sắp đặt đã tạo ra những trải nghiệm thị giác mới mẻ, giúp thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận và đón nhận di sản một cách tự nhiên.
Một trong những đích đến cụ thể của đề án là gắn kết chặt chẽ di sản với công nghiệp du lịch văn hóa, biến làng tranh Đông Hồ thành một trung tâm trải nghiệm hấp dẫn.
Tỉnh Bắc Ninh đặt mục tiêu xây dựng từ 2 đến 3 tour, tuyến du lịch văn hóa di sản chuyên sâu, tiêu biểu là tuyến du lịch kết nối dọc sông Đuống.
Kế hoạch kỳ vọng sẽ thu hút khoảng 10.000 lượt du khách mỗi năm đến tham quan, trực tiếp trải nghiệm các công đoạn bồi giấy, quét điệp, dập ván in và mua sắm sản phẩm lưu niệm. Trong số đó, tỷ lệ khách quốc tế được định vị chiếm khoảng 30%. Sự chuyển dịch này không chỉ tối ưu hóa sinh kế cho người dân làng nghề mà còn tạo ra nguồn thu để tái đầu tư trực tiếp cho công tác bảo tồn.
Hành trình đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ra khỏi diện bảo vệ khẩn cấp không phải là câu chuyện một sớm một chiều. Tuy nhiên, với quyết tâm chính trị mạnh mẽ của chính quyền tỉnh Bắc Ninh cùng ngọn lửa đam mê bền bỉ của các nghệ nhân, dòng tranh Tết điệp óng ánh đang từng bước giành lại vị thế vốn có.
Tranh Đông Hồ giờ đây không chỉ còn là ký ức nằm lại trong những trang thơ, mà đang vươn mình trở thành một sản phẩm văn hóa độc đáo, tự tin đồng hành cùng nhịp sống đương đại của quốc gia và quốc tế.